Latah, ani bir ses veya dokunmayla aşırı irkilmenin ardından istemsiz söz tekrarı, başkasının hareketini yineleme ya da kısa süreli davranışsal taşma yaşanmasını anlatan Endonezya ve Malezya bağlamlı bir terimdir. Tarihsel kayıtlar farklı biçimlerde tutulduğu için latah tek ve evrensel bir hastalık olarak kabul edilmez. İrkilme yeni başladıysa veya nöbet, düşme ve yaralanma eşlik ediyorsa nörolojik değerlendirme önemlidir.

Latah nasıl tarif edilir?

Klasik betimlemelerde kişi beklenmedik bir uyaranla güçlü biçimde irkilir; ardından bazı kelimeleri tekrarlar (ekolali), karşısındaki kişinin hareketini taklit eder (ekopraksi) veya kısa süreli otomatik sözler söyler. Tepki genellikle uyaranla başlar ve kişinin sakinleşmesiyle azalır. Bu anlatı, “kişinin her zaman kontrolsüz davrandığı” anlamına gelmez.

2013’te Bakker ve arkadaşları, Endonezya’dan 12 latah hastası ile eşleştirilmiş 12 kontrolü incelemiştir. İrkilme refleksinin erken ve geç bileşenleri daha yüksek bulunmuş; ancak klinik tabloyu belirginleştiren unsurun refleksin kendisinden çok sonrasında ortaya çıkan kalıplaşmış davranışlar olduğu bildirilmiştir (çalışma). Bu küçük örneklem, tüm latah anlatılarını açıklayacak bir ölçüt değildir.

Beyinde hangi süreçler olabilir?

İrkilmenin ilk bölümü beyin sapındaki hızlı motor devrelerle, sonraki bölümü ise dikkat ve anlamlandırmayla ilişkilidir. Uykusuzluk, yoğun stres, tehdit beklentisi veya gürültülü bir çevre kişinin geç uyarılma bileşenini etkileyebilir. Bu açıklama latahın “tamamen nörolojik” ya da “tamamen psikolojik” olduğu sonucunu doğurmaz; refleks, öğrenilmiş tepki ve sosyal bağlam birlikte çalışabilir.

Yeni başlayan aşırı irkilmede epileptik nöbet, hiperekpleksi (uyaranla tetiklenen kalıtsal irkilme bozukluğu), ilaç veya madde etkisi, beyin travması ve başka hareket bozuklukları da düşünülür. Bilinç kaybı, dil ısırma, idrar kaçırma, ritmik kasılma, tekrarlayan düşme veya sonrasında uzun süren sersemlik varsa acil değerlendirme gerekir.

Kültür ve sosyal etkileşim neden önemlidir?

Latah, Batı kaynaklarında uzun süre “egzotik” ve “tuhaf” bir davranış olarak sergilenmiştir. Oysa kişinin ait olduğu topluluk, irkilmeye verilen ad, çevrenin şaka yapıp yapmaması, yaş ve toplumsal rol davranışın biçimini etkileyebilir. Kenny’nin 1978 tarihli antropolojik çalışması, latahın Malay topluluklarında sosyal statü, marjinallik ve sembolik anlamlarla ilişkisini tartışır (Kenny, 1978).

Bir kişiyi bilerek irkiltmek, gülmek veya videoya almak belirtileri artırabilir ve güvenliği bozabilir. Bu, kişinin “numara yaptığı” anlamına gelmez; sosyal ortamın belirtilerle etkileşebildiğini gösterir. Bazı eski raporların koloniyal gözlemciler tarafından yazılmış olması, hangi davranışların “hastalık” sayıldığını da etkiler.

Tourette veya sıradan utangaçlıktan farkı

Tourette sendromunda tikler genellikle istemsizdir, tekrarlayıcıdır ve her zaman ani bir dış uyaranla başlamaz. Latah anlatısında ise irkilme tetikleyicisi ve kısa süreli echo davranışları merkezî olabilir. Utanma, kolay irkilme veya stresle sesin titremesi ise tek başına latah değildir. İnternetteki kısa videolar, bağlamı ve süreyi göstermediği için öz-tanı için güvenilir değildir.

“İki aşamalı” irkilme neyi gösterir?

Bakker ve arkadaşları hızlı refleks ile daha geç yönelim tepkisini ayırmıştır. İlk aşama bedenin otomatik savunma yanıtı, ikinci aşama ise uyaranın sosyal anlamını değerlendirme ve öğrenilmiş yanıtların devreye girmesi olarak düşünülebilir. Bu model, latah davranışının bir bölümünde çevresel beklenti ve sosyal öğrenmenin rolünü araştırmaya izin verir; ancak tek başına kişiye özgü neden belirlemez.

Araştırmaların sınırı

Latah, “Jumping Frenchmen of Maine” ve “Miryachit” gibi farklı coğrafyalarda tanımlanan irkilme sendromlarıyla karşılaştırılmıştır. 2018 tarihli bir derleme bu tabloların ortak özelliklerini ve sınıflandırma sorunlarını tartışır (Ganos ve arkadaşları, 2018). Olgu sayıları küçük, ölçüm araçları farklı ve bazı kayıtlar tarihsel olduğu için yaygınlık veya tek bir biyolojik mekanizma konusunda güvenilir oranlar verilemez.

Latah DSM-5-TR veya ICD-11’de bağımsız bir tanı değildir. Klinik görüşmede kişinin dili, toplumdaki anlamı, irkilmenin ne zaman başladığı, bilinç değişikliği, ilaçlar, uyku ve işlevsel etkiler birlikte incelenir. Kültürel açıklama, nörolojik değerlendirmeyi dışlamaz; nörolojik bulgu olmaması da kişinin sıkıntısını geçersiz kılmaz.

Ne zaman değerlendirme gerekir?

İrkilme günlük yaşamı kısıtlıyor, kişi topluluklardan kaçınıyor, düşme/yaralanma yaşıyor veya tepkiler yeni ve giderek artıyorsa hekim ve gerektiğinde ruh sağlığı değerlendirmesi düşünülebilir. Yakınlar, kişiyi kasten irkiltmemeli ve güvenli bir ortam sağlamalıdır. Değerlendirmede davranışın kültürel anlamını sormak, kişiyi “ilkel” veya “komik” olarak etiketlememek kadar önemlidir.

Bilinç kaybı, nöbet benzeri kasılma, ciddi yaralanma veya güvenli kalamama varsa Türkiye’de 112 Acil Çağrı Merkezi aranmalıdır.

Sonuç

Latah, irkilme refleksi ile istemsiz tekrarların ve sosyal anlamların nasıl kesişebileceğini gösteren tarihsel bir kavramdır. Onu yalnızca biyolojik bir refleks ya da yalnızca toplumsal bir rol olarak görmek yerine, beden, dikkat, öğrenme ve kültürel çevreyi birlikte düşünmek daha açıklayıcıdır. Kişinin güvenliği ve onuru, merakın önünde tutulmalıdır.