Doomscrolling, kişinin savaş, afet, şiddet, hastalık veya başka olumsuz haberleri art arda tüketmeye devam etmesi ve bunu yaparken sıkıntı yaşasa bile akışı durdurmakta zorlanması için kullanılan güncel bir medya terimidir. DSM-5-TR veya ICD-11 tanısı değildir. Haber takip etmek ile zorlayıcı, uykuyu ve işlevi bozan tüketim aynı şey değildir.
Haber yorgunluğu nedir?
Haber yorgunluğu, sürekli kriz içerikleri, tekrar eden başlıklar ve bilgi fazlalığı karşısında zihinsel ve duygusal tükenme hissini anlatır. Kişi bir yandan “bilgilenmezsem hazırlıksız kalırım” diye düşünür, diğer yandan haberlerden uzaklaşmak ister. Bazıları akışı kontrol etmeye devam eder, bazıları tüm haberlerden kaçınır.
Doomscrolling’de akış çoğunlukla sonsuz kaydırma ve kişiselleştirilmiş bildirimlerle sürer. Kötü haberler dikkat çektiği için kişi tehdit arayışını “hazırlık” olarak yaşayabilir. Bu, algoritmaların tek başına kaygıya neden olduğunu kanıtlamaz; kullanıcı, içerik üreticisi, platform ve toplumsal krizler birlikte rol oynar.
Belirsizlik neden tekrar tekrar kontrol ettirir?
Belirsizlik, “yeni bir gelişme oldu mu?” sorusunu canlı tutabilir. Kişi bir başlık okur, kısa süreli bilgi ve kontrol hissi yaşar; ardından yeni bir tehdit arar. Bilgi eksikliği kadar aşırı ve bağlamsız bilgi de kaygıyı artırabilir. Uyku öncesi tüketimde zihinsel uyarılma, kâbus ve uykuya dalma güçlüğü görülebilir.
Ancak olumsuz haber izleyen herkes doomscrolling yaşamaz. Gazetecilik, afet hazırlığı, politik katılım veya yakınlarının güvenliğini kontrol etmek anlamlı haber tüketimi olabilir. Sorun; niyetten çok kontrol kaybı, süre, sıkıntı ve günlük yaşam üzerindeki etkilerle değerlendirilir.
Araştırmalar ne söylüyor?
COVID-19 döneminde yapılan deneysel bir PLOS One çalışması, yalnızca birkaç dakikalık olumsuz haber maruziyetinin o anda olumlu duygulanımı azaltabildiğini bildirmiştir; yazarlar bunun uzun vadeli nedenselliği kanıtlamadığını da belirtir (Buchanan ve arkadaşları, 2021). Pandemi haber tüketimiyle ruhsal belirtiler arasındaki ilişkiyi inceleyen günlük çalışmalar, mutsuz kişilerin de daha fazla olumsuz haber arayabileceğini ve ilişkinin çift yönlü olabileceğini gösterir (doomscrolling ve COVID-19).
İran ve Amerika Birleşik Devletleri’nden üniversite öğrencilerini inceleyen 2024 tarihli çalışma, doomscrolling ile varoluşsal kaygı arasında ilişki bulmuştur (Shabahang ve arkadaşları, 2024). Örneklemlerin kolayda ve genç olması, bulguların tüm yetişkinlere veya Türkiye’ye doğrudan genellenmesini sınırlar.
Kaygı, obsesif kontrol ve haber kaçınması nasıl ayrılır?
Kaygı bozukluklarında haber kontrolü güvence arama ve olası felaketi önleme çabasına dönüşebilir. Obsesif-kompulsif belirtilerde kişi “emin olmak” için tekrarlayan kontroller yapabilir; kontrol kısa süreli rahatlama sağlasa da döngüyü sürdürür. Depresyonda ise kötü haberler umutsuzluk ve edilgenliği artırabilir.
Haber kaçınması da her zaman sağlıklı bir sınır değildir. Kişi oy kullanma, afet uyarılarını takip etme veya yakınlarıyla iletişim kurma gibi önemli bilgileri alamıyorsa kaçınma işlev kaybına yol açabilir. Dengeli bilgi seçimi, hem maruziyet hem de kaçınma uçlarını değerlendirmeyi gerektirir.
Bilgi sınırı koymak ne anlama gelebilir?
Kişi haber için belirli kaynakları ve zaman aralıklarını seçebilir, bildirimleri azaltabilir, başlık yerine bağlamı olan kaynakları okuyabilir veya güvenilir bir kişiden kritik gelişmeleri özetlemesini isteyebilir. Bunlar herkes için zorunlu tavsiyeler değildir; çalışma koşulları, bakım sorumluluğu, politik katılım ve güvenlik ihtiyacı dikkate alınmalıdır.
Haber üreticilerinin şiddetli görüntüleri tekrar tekrar göstermesi, yanlış bilgilerin yayılması ve platformların dikkat ekonomisi de konuşulmalıdır. Tüm yükü bireysel “özdenetim”e bırakmak, medya sistemlerinin sorumluluğunu gizler.
Sık yanlış anlamalar
“Doomscrolling haber bağımlılığıdır.” Terim popülerdir; bağımsız bir bağımlılık tanısı değildir.
“Kötü haberi bilmek her zaman zararlıdır.” Bilgi, güvenlik ve yurttaşlık için gerekli olabilir; mesele doz, kaynak, kontrol ve etkidir.
“Algoritma herkesi aynı biçimde etkiler.” Kişisel geçmiş, ruhsal durum, sosyal ağ ve içerik tercihleri farklıdır.
Ne zaman değerlendirme gerekir?
Haber tüketimi uyku, iş, eğitim veya ilişkileri bozuyor; kişi saatlerce akıştan ayrılamıyor; panik, travma anıları, umutsuzluk veya bedensel belirtiler artıyorsa ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek düşünülebilir. Travmatik bir olaya ait görüntülerle karşılaşma sonrası yoğun yeniden yaşantılama veya kaçınma varsa travma değerlendirmesi ayrıca yapılabilir.
Kendine zarar verme düşüncesi, ağır umutsuzluk veya güvenli kalamama varsa Türkiye’de 112 Acil Çağrı Merkezi aranmalıdır.
Sonuç
Doomscrolling, belirsizlik ve tehdit arayışının sonsuz dijital akışla birleştiği bir davranış dili sunar; fakat resmî bir hastalık değildir. Bilgilenme, yurttaşlık ve güvenlik ihtiyacını korurken kontrol kaybı, uykusuzluk ve ruhsal etkilenmeyi fark etmek daha dengeli bir çerçevedir. Nedensellik iddiaları yerine bağlam ve kişinin işlevi öne çıkarılmalıdır.